Blog

Marloes van den Hoeven neemt je mee in de wereld van de executieve functies

1 september 2019 ~ Executieve Functies Blogpost #5: Doelgericht Doorzettingsvermogen bij Pubers ~ Het Kan, Ik heb Het Zelf Gezien!

We zijn alweer aanbeland bij executieve functie nummer vijf: Doelgericht Doorzettingsvermogen, door Dawson en Guare omschreven als:
“Het vermogen om een doel te formuleren dat te realiseren is en daarbij niet afgeleid te worden door andere behoeften of tegengestelde belangen.”

Kom daar maar eens om bij de gemiddelde puber (ja, ja, ik weet heus wel dat er ook uitzonderingen zijn), bij wie de hormonen door het lijf gieren, op de telefoon om de drie nanoseconden 36 nieuwe meldingen binnenkomen en werkelijk alles interessanter is dan serieuze doelen formuleren. Laat staan ze uitvoeren. Ik word zelf al moe als ik eraan denk.

Dat de gemiddelde puber geen ster is in de executieve functie doelgericht doorzettingsvermogen, wil echter niet zeggen dat het niet kan. Ik heb het zelf gezien, toen ik een coachtraject startte met Gijs. Zijn ouders waren de wanhoop nabij. Gijs was vorig jaar blijven zitten in 3 Havo wegens niks gedaan en opstandig gedrag en stond nu, precies halverwege het jaar weer op zitten blijven. Wat betekende dat hij naar de Mavo zou moeten en dus naar een andere school.

Gijs was door school al naar een psycholoog gestuurd, maar dat was volgens hem maar een rare mevrouw en er lag ook nog eens overal speelgoed in haar spreekkamer. Hij was toch zeker geen kleuter?

Ik stelde voor om een keer met Gijs te praten. Tijdens het intakegesprek begon Gijs met praten en hij hield daar anderhalf uur niet meer mee op. Hij vertelde dat hij inzag dat er iets moest veranderen, want no way dat hij naar de Mavo wilde. Ook vertelde hij eerlijk dat hij nogal een irritant klootzakje kon zijn, zowel in de klas als op het voetbalveld als thuis. Oh en hij had ook een klein probleempje met gezag. Als hij iemand niet respecteerde, nam hij ook niks van die persoon aan.

Ik zal jullie de details van wat Gijs met name op school allemaal uitspookte besparen; ik kan alleen maar zeggen dat ik meerdere malen moest gniffelen en een paar keer keihard moest lachen om zijn streken. Ik heb namelijk zelf ook op de middelbare school gezeten en ik was ook nogal een irritant klootzakje. Ik deed alleen wel mijn huiswerk en bovendien bestond de smartphone nog niet.

Gijs en ik formuleerden samen een realistisch doel: zijn Havo diploma halen, met als tussendoel dit jaar overgaan naar vier Havo. Vervolgens stelden we samen een plan op met de stappen die nodig waren om dit doel te halen. Maar niet echt samen, want Gijs bedacht eigenlijk alle stappen zelf. Tijdens elk volgend gesprek evalueerden we hoe het was gegaan, stelden we bij waar nodig en maakten we nieuwe afspraken om verder te komen.

Verder luisterde ik zonder oordeel naar zijn kant van het verhaal en bedachten we samen een paar trucs om beter om te gaan met gezag. In de maanden die volgden ging Gijs als een speer. Hij werkte het ene na het andere tekort weg, gedroeg zich beter en zat meteen lekkerder in zijn vel.

Toen sloeg het noodlot toe, vlak voor de alles beslissende laatste toets week overleed onverwachts zijn opa. Gijs was er kapot van, hij had altijd een sterke band met zijn opa gehad. De moed zakte hem in de schoenen, net als zijn motivatie. Dus kelderden zijn cijfers weer naar standje zitten blijven.

Alle zeilen moesten bijgezet worden om nog over te gaan. Er was doorzettingsvermogen, discipline, focus en nog een beetje doorzettingsvermogen voor nodig. En een plan. Met nieuwe afspraken.

Tijdens de toetsweek hield Gijs me op de hoogte van elk cijfer dat hij binnen kreeg, waardoor ik bijna net zo zenuwachtig was als hij zelf. Toen de dinsdag na de toetsweek het verlossende nieuws kwam dat Gijs over was met maar 2 tekorten was ik zo trots als een.. ehm.. trotse moeder?

Gijs had bewezen dat zelfs een opstandige puber met alle afleiding om hem heen en die ook nog eens tegenslagen te verwerken krijgt, wel degelijk doelgericht doorzettingsvermogen kan hebben. Als je maar een beetje de goede richting in wordt geduwd.

Doelgericht Doorzettingsvermogen bij Pubers: Het Kan, Ik heb Het Zelf Gezien!

7 juli 2019 ~ Executieve Functies Blogpost #4: Taakinitiatie ~ Alle Begin Is Moeilijk

Ik durf er mijn rechterarm om te verwedden dat iedereen wel eens tot regelmatig tot zeer vaak last heeft van uitstel gedrag. En dan niet omdat je nog moet stofzuigen, ramen zemen of je moeder nog uit bad moet halen. Nee, gewoon, omdat je geen zin hebt om te beginnen. Omdat het een shit klus is die er op je ligt te wachten. Omdat je misschien zelfs het nut er niet van inziet. En daarom ga je juíst stofzuigen, ramen zemen of je moeder uit bad halen. Alles om maar niet te hoeven beginnen.

Huiswerk maken/studeren is bij uitstek zo’n klus die zich leent voor uitstel gedrag. Want er is altijd wel iets leukers, belangrijkers of interessanter te doen dan studeren. Snapchat, Instagram, YouTube, Fortnite, en als het echt niet anders kan je kamer opruimen. Gevolg? Tijdnood. Gezeik. Achter de feiten aanlopen. Onvoldoendes halen.

"Ik presteer altijd beter onder druk.” - Elke scholier en student die alles tot het laatste moment uitstelt.

Uitstellen en onder druk presteren, soms werkt het. Bij sommige mensen. Die ondanks hun uitstel gedrag wel precies goed gepland hebben hoeveel tijd ze minimaal nodig hebben om iets gedaan te krijgen. Om dan precies op het laatste moment maar wel op tijd te beginnen. Maar de meesten van ons komen in tijdnood, krijgen het werk niet af of krijgen een maagzweer van de stress, zich afvragend waarom ze het nou toch weer tot het allerlaatste moment moesten uitstellen. Waarom niet gewoon wat eerder beginnen?

Meet executieve functie #4: Taakinitiatie:

“Het vermogen om zonder dralen (dit is een oudhollands woord voor eerst nog even 16 kattenfilmpjes kijken op YouTube en die door appen naar al je vrienden) aan een taak te beginnen, op tijd en efficiënt.” (dekselse Dawson & Guare again)

Dat betekent dat je dus in staat bent om op tijd te beginnen aan iets dat af moet, ook al heb je er misschien helemaal geen zin in. Wat daarbij kan helpen is het ontwikkelen van een routine om uitstel gedrag tegen te gaan. Een vast ritueel dat je helpt met beginnen.

Zet een kopje thee. Leg je spulletjes klaar op tafel of je bureau, nadat je die tafel of dat bureau eerst hebt opgeruimd.. En leg in godsnaam vooral je telefoon zo ver mogelijk uit de buurt. EN BEGIN.

Taakinitiatie ~ Alle Begin Is Moeilijk

12 mei 2019 ~ Executieve Functies Blogpost #3: Volgehouden Aandacht ~ je moet het natuurlijk wel willen

Wij hebben thuis twee zoons, Bobby van 10 en James van 15. Morris niet meegerekend. En Bobby en James verschillen nogal van elkaar. Ook wat betreft school.

Bobby is altijd overal op tijd, plichtsgetrouw en serieus als het aankomt op zijn schoolwerk. Hij kan zich bovendien goed concentreren op dat wat gedaan moet worden. Hij heeft zijn huiswerk meestal al af voordat ik de kans krijg om ernaar te vragen.

James daarentegen… Als James huiswerk moet maken raakt hij al afgeleid van een voorbijvliegende duif. Ik zweer het, hij ruimt nog liever zijn kamer op dan dat hij begint aan zijn huiswerk. En dan komen er ook nog plusminus 86 berichten per minuut binnen op zijn iPhone en alle 86 zijn ab-so-luut te belangrijk om te negeren. Dus mocht het hem al lukken om te beginnen, dan komt dat huiswerk zeker niet af zonder lichte dwang en eventuele lijfstraffen.

Als we Morris voor het gemak wel even meerekenen als oudste broer, lijken James en Morris meer op elkaar dan Bobby en James. Morris kan namelijk ook nogal lastig zijn aandacht ergens bijhouden. Bij de baas blijven bijvoorbeeld. Of komen als ik hem roep.

Morris en James hebben allebei wat vaker dan Bobby last van een gebrek aan executieve functie 3, volgehouden aandacht:

“Volgehouden aandacht betekent aandacht kunnen schenken aan een situatie of taak, ondanks afleiding, vermoeidheid of verveling”.(Dawson&Guare)

Morris is niet meer te redden. Zijn instinct en de geur van boterhammen met kaas ergens in de bosjes winnen het altijd van mijn gebrekkige opvoeding. Maar James moet nog te redden zijn. Bij hem moet het toch wel mogelijk zijn om hem te leren zich te concentreren op zijn huiswerk (al is het maar een half uurtje) en potentiële afleidingen gewoon te verwijderen van de scene. Met name zijn iPhone, de anti-christ van volgehouden aandacht. En met zichzelf af te spreken dat hij na het afmaken van zijn huiswerk weer lekker mag Fortniten.

Geen idee hoe ik dat voor elkaar ga krijgen. Maar gelukkig weten de dames vanLeren Leren Schiedamdat wel. Aan de hand van hun handige gesprekskaarten is het niet eens zo heel moeilijk meer om te achterhalen waar het nou precies fout gaat, om vervolgens te kijken naar goede oplossingen. Maar neem anders gewoon een keercontactmet ze op.

Volgehouden Aandacht ~ je moet het natuurlijk wel willen

25 maart 2019 ~ Executieve Functies Blogpost #2: Wanted ~ a little more Reactie Inhibitie

Wij hebben een Beagle, Morris. En ik weet heus wel dat honden niet kunnen nadenken zoals wij dat kunnen. En dat Beagles regelmatig even wat dingetjes doen die ze zelf nuttig vinden. Maar ik weet ook dat honden dingen kunnen leren.

Dingen als niet weglopen bij de baas, geen eten stelen van tafel, ook niet uit de handen van onschuldige peuters als Catootje omdat het zich toevallig op Beagle-mondhoogte bevindt, etc..

Morris weet dat deze dingen niet mogen. Toch gebeurt het nog altijd dat hij er ineens wél vandoor gaat, de twee flappen aan de zijkant van zijn hoofd wapperend in de wind alsof ze niet bedoeld zijn om mee te horen. Om uiteindelijk met zijn staart tussen z’n benen terug te komen omdat hij ook wel weet dat dat niet de bedoeling was. En ik zie hem ook best vaak een eierkoek, stukje worst/kaas, chipje, toastje of elk ander willekeurig (eetbaar, maar niet perse, klontjes blauwe Play Doh klei, elastiekjes en plastic lepeltjes zijn ook goed) voorwerp uit de handjes van Catootje grissen. Om daarna weer snel en laag bij de grond naar zijn plaats te kruipen. Staart-tussen-benen. Hij weet dat het niet mag, toch kan hij zich regelmatig niet inhouden.

Mijn 15-jarige puistige puber James is in tegenstelling tot Morris wel in staat tot nadenken. Toch zou je af en toe zweren dat het niet zo is. Als hij bijvoorbeeld in woede ontsteekt als ik vraag of hij heel misschien even zijn gore stinksokken in de was wil doen, of zijn huiswerk al heeft gemaakt. Of als hij in discussie gaat met zijn docent Aardrijkskunde, tot schreeuwen aan toe. Gewoon, voor de lol.

Achteraf zegt hij altijd dat hij dat beter niet had kunnen doen, maar ja achteraf telt hier thuis niet.

En nou moet ik niet flauw doen, zelf ben ik ook niet de meest on-impulsieve persoon op aard. Anders had ik nu geen Beagle gehad. En ook geen peperduur tv-meubel dat er wel geinig uit zag in de winkel maar nergens echt past, zelfs niet in de gang onder de kapstok want dan gaat de deur niet meer open. En was ik ook niet in een ver, grijs verleden ontslagen omdat ik woedend reageerde toen mijn baas iets over me zei wat me niet aanstond.

Allemaal gevalletjes van een beetje te weinig van de executieve functie Reactie-inhibitie:

“Het vermogen om na te denken voor we iets doen, waardoor we de tijd krijgen om een situatie te beoordelen en na te gaan hoe ons gedrag deze beïnvloedt.” (Dawson & Guare, 2010)

Bij Reactie-inhibitie horen dingen als nadenken voordat je iets doet, niet meteen emotioneel reageren en je gedrag op tijd kunnen bijsturen.

Ik geloof dat we hier thuis allemaal wel een beetje meer Reactie-inhibitie kunnen gebruiken.

Wanted: a little more Reactie Inhibitie

19 februari 2019 ~ Executieve Functies blogpost #1: Emotieregulatie ~ heus niet alleen moeilijk voor peuters

Laten we het vandaag eens even hebben over Executieve Functie 1: emotieregulatie. Je weet wel:

“Het vermogen om emoties te reguleren om doelen te realiseren, taken te voltooien of gedrag te controleren of te sturen” (Dawson & Guare, 2010)

Hierbij horen eigenschappen als jezelf kalm kunnen houden als je boos bent, je emoties in bedwang kunnen houden en de tijd kunnen nemen om taken af te maken.

Met andere woorden, dat je dus niet als je ergens mee bezig bent en er gaat iets mis meteen helemaal over de rooie gaat en gaat lopen gooien met dingen, alle scheldwoorden die je kent aan elkaar rijgt of gaat lopen janken. Alsof dat helpt.

Nou kunnen we wel stellen dat binnen ons gezin dochter Catootje over de minst goede emotieregulatie beschikt. Vandaar dat ze gemiddeld plusminus 25 keer per dag in woede ontsteekt als ze: om negen uur ’s ochtends geen lolly, appeltaart met slagroom, kaassoufflé, bitterballen, of softijsje mag, als ze niet het goede YouTube filmpje kan vinden, geen zin heeft in een schone luieren/of aankleden, als ze in de Albert Heijn niet 6 blikjes tomatenpuree in haar mandje mag doen (die liggen namelijk onderin), of als ze een puzzel niet in elkaar krijgt.

Maar goed, Catootje is immers ook pas 3 en zoals ik in mijn vorige blog post al zei: Executieve Functies ontwikkel je als het goed is tijdens je jeugd en adolescentie. Je zou dus een steeds beter ontwikkelde emotieregulatie moeten hebben. In principe.

Waarmee het natuurlijk niet gezegd is dat je als volwassene automatisch over een perfecte emotieregulatie beschikt. Mijn partner/huisgenoot/man/vriend- luister, het is verdomde moeilijk om als je 35+ bent, samenwoont, kinderen hebt, maar niet getrouwd bent, een woord te vinden om diegene op een fatsoenlijke manier aan te duiden- is daar een goed voorbeeld van.

Evert is namelijk een beetje chaotisch en daardoor met regelmaat, namelijk elke dag, cruciale dingen als zijn sleutels kwijt. En omdat hij ook niet de beste timemanager is (een nogal dodelijke cocktail van eigenschappen voor het humeur), is hij altijd nét te laat als hij aan de zoektocht begint. Ik kan de scheldwoorden die op dat moment door de ruimte gegild worden hier even niet herhalen, dan zou mijn carrière als blogger snel voorbij zijn.

Toen Evert laatst om 10.00 uur ergens moest zijn en om 9.55 uur zijn autosleutel nog niet had gevonden, schreeuwde hij de volgende legendarische woorden uit:

“Ik ga hier nog eens aan onderdoor!!” (Evert van Schie, 2018)

Ik moest een beetje lachen, maar ik durfde niet.

Dus zocht ik maar even mee naar de autosleutel. Maar laten we eerlijk zijn, we kunnen niet zeggen dat hij Executieve Functie emotieregulatie heeft uitgespeeld. Ik heb dus een setje gesprekskaarten Executieve Functies besteld bij de dames van Leren Leren. Er is werk aan de winkel.

Emotieregulatie ~ heus niet alleen moeilijk voor peuters

12 januari 2019 ~ Executieve Functies blogpost #0: Introductie

Stel dat je als 40-jarige man nog steeds als een 3-jarige peuter krijsend en stampvoetend van woede op de grond van de supermarkt ligt, omdat je van je vrouw geen krat bier/xl zak patatje joppie chips/Playboy mag. Dan gaat er qua emotieregulatie iets niet helemaal lekker. En bij je vrouw niet op het gebied van flexibiliteit trouwens.

Emotieregulatie en flexibiliteit zijn voorbeelden van Executieve Functies. Door psycholoog Peg Dawson en neuropsycholoog Richard Guare beschreven als vaardigheden die we nodig hebben om in staat te zijn dingen te organiseren, om ons te focussen en om onze impulsen onder controle te houden. Het gaat hier met andere woorden om doelgericht gedrag. Gedrag dat we in tegenstelling tot routinematig gedrag bewust kunnen sturen.

Er zijn in totaal 11 Executieve Functies, onderverdeeld in gedragsvaardigheden en denkvaardigheden:

Gedragsvaardigheden:
• Emotieregulatie
• Reactie-inhibitie
• Volgehouden aandacht
• Taakinitiatie
• Doelgericht doorzettingsvermogen
• Flexibiliteit

Denkvaardigheden:
• Plannen
• Tijdmanagement
• Werkgeheugen
• Organiseren
• Metacognitie

Executieve Functies zijn aangeboren, maar we ontwikkelen ze tijdens onze kindertijd en adolescentie verder. Als alles volgens plan verloopt, worden we er dus steeds beter in en dat is fijn. We hebben deze vaardigheden namelijk bijna dagelijks nodig om goed te kunnen functioneren. Precies daarom ook staan bij Leren Leren Schiedam (het verbeteren van) de Executieve Functies bij kinderen en adolescenten centraal in de diensten en producten die zij aanbieden.

Wanneer kinderen bepaalde Executieve Functies niet goed beheersen, hebben zij moeite met doelgericht gedrag. Met het sturen van hun eigen gedrag dus, wat kan leiden tot leerproblemen. Andersom zijn de Executieve Functies misschien wel minstens zo belangrijk als intelligentie voor goede leerprestaties. Vandaar ook dat Leren Leren Schiedam de Gesprekskaarten Executieve Functies ontwikkelde, waarmee het makkelijker wordt om met kinderen en adolescenten in gesprek te gaan over hun executieve vaardigheden; waar gaat het al goed, hoe komt dat, waar kun je verbeteren, hoe kun je dat aanpakken en hoe kan ik jou daarbij helpen?

Zo, nu weet je in principe nog zo goed als niks. Maar geen zorgen. De komende tijd neem ik je mee in de wereld van de 11 afzonderlijke Executieve Functies. Zodat je precies snapt waarom je als professional die werkt met kinderen of adolescenten gebruik moet maken van de diensten en producten van Leren Leren Schiedam.